Karşılıklılık İlkesi Nedir MÖHUK? Bir Hikâyenin İçinde Hukukun Kalbine Yolculuk
Bazı hikâyeler vardır, satır aralarında hukuk kitaplarının soğuk cümlelerini değil; insanların adalet, denge ve hakkaniyet arayışlarını anlatır. Bu yazı da işte onlardan biri.
Bugün size, “karşılıklılık ilkesi” gibi teknik bir kavramı bir hukuk dersinden değil, iki insanın yollarının kesiştiği bir hikâyeden anlatmak istiyorum. Çünkü MÖHUK’un satırları arasında yalnızca maddeler değil, insanların birbirleriyle kurduğu bağların ve devletlerin birbirlerine duyduğu güvenin hikâyesi yatar.
—
Hikâyenin Başlangıcı: Ayşe ve Daniel’in Dünyası
Ayşe, İstanbul’da yaşayan bir insan hakları avukatıydı. Hukuku sadece yasalar bütünü olarak değil, insan yaşamını şekillendiren bir vicdan pusulası olarak görüyordu. Onun için adalet, yalnızca mahkeme salonlarında değil, insanların birbirine nasıl davrandığında da gizliydi.
Daniel ise Almanya’da uluslararası ticaret hukuku alanında çalışan, analitik düşünme konusunda oldukça yetenekli bir avukattı. Onun için hukuk, sistemlerin işlemesini sağlayan bir denge ve düzen meselesiydi.
İkisi bir konferansta tanıştılar. Aralarındaki ilk tartışma ise, tam da bu yazının konusu olan karşılıklılık ilkesi üzerineydi.
—
Karşılıklılık İlkesinin Kalbi: Denge ve Güven
Daniel, sunumunda şunları söyledi:
> “Uluslararası özel hukukta karşılıklılık, devletlerin birbirine duyduğu güvenin temelidir. Eğer bir devlet, vatandaşlarımıza kendi mahkemelerinde hak tanıyorsa, biz de onların vatandaşlarına aynı hakkı tanırız. Bu, sistemin adil şekilde işlemesini sağlar.”
Ayşe ise aynı konuyu daha empatik bir dille ele aldı:
> “Ama Daniel, bu sadece bir devlet meselesi değil. Karşılıklılık, aslında insanların arasındaki bir söz gibidir. Sen bana adil davranırsan, ben de sana adil davranırım. Bu bir yasa maddesinden çok daha fazlası; güvenin ve saygının hukuk dilindeki karşılığıdır.”
İşte tam burada, MÖHUK’un ruhu devreye girer.
—
MÖHUK’ta Karşılıklılık İlkesi Ne Demektir?
MÖHUK (Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun), Türkiye’de yabancılık unsuru içeren özel hukuk ilişkilerini düzenleyen temel yasadır.
Karşılıklılık ilkesi ise bu kanunun temel taşlarından biridir. Basitçe anlatmak gerekirse:
👉 Bir yabancı devletin vatandaşı Türkiye’de dava açmak, miras hakkı talep etmek ya da mal edinmek gibi bir hak kullanmak istiyorsa, aynı hakların Türk vatandaşlarına da kendi ülkelerinde tanınmış olması gerekir.
Bu, iki devlet arasındaki hukuki nezaketin ve eşitlik ilkesinin somutlaşmış hâlidir. Devletler, birbirlerine “Sen benim vatandaşımı korursan, ben de seninkini korurum” der. Böylece uluslararası hukuk sahnesinde bir denge oluşur.
—
Hikâyenin Dönüm Noktası: Adalet mi, Menfaat mi?
Bir gün Ayşe’nin müvekkili olan Suriyeli bir anne, Türkiye’de babasından kalan mirası almak için dava açmak istedi. Ancak dava, karşılıklılık ilkesine takıldı çünkü Suriye’de Türk vatandaşlarına aynı haklar tanınmıyordu.
Ayşe’nin gözleri doldu:
> “Bir annenin hakkı, devletlerin politik hesapları arasında kaybolmamalı…”
Daniel ise hukuk mantığıyla düşündü:
> “Eğer karşılıklılık ilkesinden vazgeçersek, uluslararası hukukta dengenin temeli çöker. O zaman adalet, tek taraflı bir lütuf hâline gelir.”
İşte karşılıklılık ilkesi tam olarak burada anlam kazanır. Bu ilke sadece “karşılıklı davranış” değildir; devletlerin, bireylerin ve toplumların karşılıklı hak ve sorumluluklarını dengeleyen bir terazidir.
—
Hukukun Ötesinde Bir Gerçek: İnsan Hikâyesi
Ayşe sonunda davayı kazanamadı. Ancak bu olay ona başka bir gerçeği gösterdi:
Karşılıklılık ilkesi, sadece kanun maddelerinde değil, insan ilişkilerinde de yaşar.
İlişkilerde güven de böyledir: Sen bana saygı gösterirsen, ben de sana gösteririm. Devletler de aynısını yapar. Çünkü hukuk, aslında insan doğasının sistematik hâle getirilmiş versiyonudur.
Daniel ve Ayşe bu olaydan sonra da görüşmeye devam ettiler. Aralarındaki dostluk, tıpkı devletler arasındaki gibi karşılıklı güven ve saygı üzerine kuruldu. Hukuk onları karşı karşıya getirmişti ama sonunda ortak bir noktada buluşturdu: denge.
—
Sonuç: Karşılıklılık İlkesinin Hikâyesi Bizim Hikâyemizdir
MÖHUK’taki karşılıklılık ilkesi kulağa teknik bir kavram gibi gelebilir. Ancak özünde bu ilke, hayatın her alanına yayılan evrensel bir prensiptir: Ne verirsen, onu alırsın.
Devletler arası ilişkilerde de, insanlar arasındaki bağlarda da, adaletin temelinde bu vardır.
Şimdi sana sormak istiyorum:
Sen hayatında hangi ilişkilerde karşılıklılık ilkesini hissediyorsun?
Ve sence hukuk, insanların birbirine duyduğu güvenin yansıması değilse nedir?
Yorumlarda buluşalım… Çünkü her karşılıklı hikâye, yeni bir adalet hikâyesinin başlangıcıdır.